TürkAta Dergisi · Sayı 1 · Bölüm I
Bugün, devletleri, halkları ve ülkeleri · Sayfa 8–21
I
13 11
12
15
17
3
16
10
23
29
2627
25 24
19
18
9
28
1
8 30
7
22
2
4
20
5
6
21
BÖLÜM I
Balkanlar’dan Yakutistan’a; bugünün haritası, devletler, halklar, diller ve ülkeler. Haritadaki numaralar bir sonraki sayfadaki listeyle eşleşir.
Harita: Natural Earth (kamu malı) üzerine TürkAta Vakfı Türk Dünyası Tarih ve Kültür Haritası kayıtları. Konumlar başkent/merkez şehirlerdir; sınırlar gösterim amaçlıdır.
TÜRK DÜNYASI BUGÜN
Bağımsız devletler nüfusuyla; özerk bölgeler ve topluluklar şehirleriyle. Nüfus değerleri Vikiveri kayıtlarındaki en son rakamlardır.
BAĞIMSIZ DEVLETLERİN NÜFUSU
85.372.377 (2023)
34.915.100 (2021)
20.139.914 (2024)
10.180.770 (2023)
7.281.800 (2025)
6.117.933 (2021)
489.308 (2024)
BAĞIMSIZ
ÖZERK BÖLGE
ÖZERK BÖLGELERİN NÜFUSU
Başkurdistan Tataristan Karakalpakistan Çuvaşistan Saha (Yakutistan) Kabardey-Balkar Hakasya Karaçay-Çerkes Tuva Altay Cumhuriyeti Gagavuzya
TOPLULUK
4.042.377 (2025)
4.003.016 (2024)
2.149.932 (2026)
1.167.061 (2024)
1.001.664 (2024)
905.464 (2024)
525.557 (2025)
468.322 (2024)
338.483 (2025)
210.095 (2025)
103.668 (2024)
Kaynak: TürkAta Vakfı Türk Dünyası Tarih ve Kültür Haritası “Bugün” katmanı (veriler Vikiveri/Vikipedi kaynaklıdır; nüfus değerlerinin yılı parantez içindedir). “Topluluk”, bir devlet statüsü değil, o bölgede yaşayan Türk topluluğunu gösterir.
ZAMAN ÇİZGİSİ
Haritamızdaki devlet kayıtlarından 30’si; her çubuk, devletin kuruluş ve sona erdiği yıllar arasını gösterir.
MÖ 200
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
2000
MÖ 200
İSL AM ÖNCESİ DÖNEM
400
9.–13. YÜZYIL
13.–15. YÜZYIL
1000
YENİ ÇAĞ
1400
ANADOLU BEYLİKLERİ
20. YÜZYIL
2000
GÜNÜMÜZ
Kaynak: TürkAta Vakfı Türk Dünyası Tarih ve Kültür Haritası “Devletler” katmanı; tarihler Vikiveri/Vikipedi kaynaklıdır, “~” yaklaşık tarihi gösterir. Seçki bütün devletleri kapsamaz.
DEVLETLER
MÖ 220 – MÖ 58 · İSLAM ÖNCESİ DÖNEM
Şyung-nu, Türkçe tarih yazımında bilinen ismi ile Asya Hun İmparatorluğu, eski Çin kaynaklarına göre MÖ 220 yılından MS 1. yüzyılının sonlarına doğru Doğu Avrasya bozkırlarında yaşamış konar-göçer halklardan oluşan boylar konfederasyonudur. Şyung-nu halkı hakkındaki bütün bilgiler dağınık Çin kaynaklarına ve arkeolojik bulgulara dayanmaktadır. Dilleri hakkındaki değişik varsayımlar, Çin kaynaklarında bulunabilen çoğunluğu kişi ve unvan adları olan sözcüklere dayanmaktadır.
Görsel: Natural Earth · CC0
552 – 744 · İSLAM ÖNCESİ DÖNEM
Türk Kağanlığı ya da bilinen ismiyle Göktürk Kağanlığı, Aşina boyu tarafından kurulmuş ve 552-744 yılları arasında Orta ve İç Asya'da hükümdarlık sürdürmüş bir Türk imparatorluğudur ve bozkırların ilk model devletidir. Şyung-nu İmparatorluğundan sonra "İkinci Büyük Devlet" lakabını almıştır. Devletin kurucusu ve ilk önderi Bumin Kağan'dır. Bumin Kağan'ın kardeşi İstemi Yabgu ülkenin batı kanadını yönetirdi.
Görsel: Ktrinko User:Greenvert · CC BY-SA 4.0
963 – 1186 · 9.–13. YÜZYIL
Gazneliler, 963-1186 yılları arasında Maveraünnehir, Afganistan, Hindistan'ın kuzeyi ve Horasan'da hüküm sürmüş olan Türk devleti. Gazneliler adlarını başkent edindikleri, hâlen Afganistan sınırları içinde bulunan Gazne şehrinden almıştı. Mahmud-ı Gaznevî'nin Yemînüddevle lakabına atıfla bu hanedana Yemînîler denilmektedir. Ayrıca hanedanın babası Sebük Tegin'e atıfla Sebük Teginîler olarak da anılmaktadır.
Görsel: Koba-chan (DEMIS Mapserver verisi, kamu malı) · CC BYSA 4.0
Metin: Türkçe Vikipedi ve Vikiveri kayıtları (CC BY-SA 4.0), TürkAta Vakfı Türk Dünyası Tarih ve Kültür Haritası aracılığıyla; kısaltılmıştır. Görsel sahipleri ve lisanslar görsellerin altındadır.
DEVLETLER
1077 – 1308 · 9.–13. YÜZYIL
Anadolu Selçuklu Devleti, Türkiye Selçuklu Devleti veya Rum Sultanlığı, Selçuklu Türklerinden olan Kutalmış oğlu Süleyman Şah tarafından Anadolu'da İznik başkent olmak üzere 1077 yılında kurulmuş olan Türk devletidir. Türkler, çeşitli sebeplerden ötürü ana vatanları olan Orta Asya'dan göç etmek zorunda kalmışlar ve kendilerine yeni bir vatan aramaya başlamışlardır. Bu yüzden Selçuklu Türkleri, çevre bölgelere akınlar düzenlemeye başlamışlardır.
Görsel: Demircan Yiğit Öney · CC BY-SA 4.0
YAKLAŞIK 1097 – 1231 · 9.–13. YÜZYIL
Harezmşahlar Devleti, Orta Asya'da Harezm bölgesinde Kutbüddin Muhammed tarafından kurulan Türk-İran geleneğine dayalı bir devlettir. Bu devlet, Anadolu Selçuklu Devleti ile 1230 yılında yapılan Yassıçemen Muharebesi sonucunda iyice zayıflamış, 1231 yılında Celaleddin Harezmşah'ın ölümü ile yıkılmıştır. Amuderya bölgesi Orta Çağ'da "Harezm" (Harizm) ve hükümdarlar "Harezmşah" olarak anılırdı.
Görsel: Ktrinko · CC BY-SA 4.0
YAKLAŞIK 1299 – 1922 · 13.–15. YÜZYIL
Osmanlı İmparatorluğu ya da Türk İmparatorluğu, 13. yüzyılda Anadolu'ya yerleşmiş bir Türkmen boyuna mensup Osman Gazi'nin kurduğu, Osmanlı Hanedanı'nın hükümdarlığında Orta Çağ'dan Yakın Çağ'a kadar varlığını sürdürmüş çok uluslu bir monarşidir. Osmanlı İmparatorluğu, gücünün doruğunda olduğu 16 ve 17. yüzyıllarda Avrupa, Asya ve Afrika'nın bazı bölgelerine yayıldı ve Balkanlar, Orta Doğu, Kuzey Afrika'nın bir bölümü ve Doğu Avrupa'nın küçük bir bölümünü egemenliği altında tuttu.
Görsel: Orwellianist · Kamu malı
1370 – 1507 · 13.–15. YÜZYIL
Timur İmparatorluğu, Timurlu Devleti, Timurlular veya Turan İmparatorluğu, Fars ve İslam medeniyeti unsurları ile Türk-Moğol devlet ve askeri teşkilat unsurlarını bünyesinde barındıran Emir Timur tarafından kurulmuş bir devlettir. Timurlu İmparatorluğu Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular ve Harezmşahlar'ın yıkılmasından sonra Türklerin Türkistan'da kurduğu en büyük devlet olmuş ve bu devirde Türkistan ve Horasan, İslam mimarisi açısından en parlak dönemini yaşamıştır.
Görsel: Stannered · CC BY-SA 3.0
Metin: Türkçe Vikipedi ve Vikiveri kayıtları (CC BY-SA 4.0), TürkAta Vakfı Türk Dünyası Tarih ve Kültür Haritası aracılığıyla; kısaltılmıştır. Görsel sahipleri ve lisanslar görsellerin altındadır.
DEVLETLER
1438 – 1552 · 13.–15. YÜZYIL
Kazan Hanlığı, Altın Orda'nın çöküşünden sonra, Cengiz Han'ın oğlu Cuci'nin ulusuna bağlı Toka Temür sülalesinden Uluğ Muhammed Han tarafından bugünkü Rusya topraklarında kurulmuş olan Türk devletidir. Farklı zamanlarda yaklaşık 750.000 km² alana hakim olmuştur. Ağırlık merkezi bugünkü Tataristan, Başkurdistan, Çuvaş, Mari El (Çirmişistan), Mordovya ve Udmurt (Aristan) Cumhuriyetlerinin toprakları idi.
Görsel: Martin23230 · Kamu malı
1441 – 1783 · 13.–15. YÜZYIL
Kırım Hanlığı veya Taht-i Kırım ve Deşt-i Kıpçak, 1441-1783 yılları arasında Kırım'da hüküm sürmüş Kırım Tatar devletiydi. Altın Orda Devleti'nin yerini alan Türk hanlıklarının en uzun süre hüküm süreni idi. Bazı kaynaklarda 1475'ten 1774 yılında Küçük Kaynarca Antlaşması'nın imzalanışına kadar Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı kaldığı belirtilmektedir.
Görsel: Ultimete · CC BY-SA 4.0
1526 – 1858 · YENİ ÇAĞ
Babürlüler veya Babür İmparatorluğu, günümüzdeki Hindistan ve çevresi üzerinde kurulmuş ve hüküm sürmüş Türk kökenli devlet. Çağatay Türkü bir şef ve Timurlu Hanedanı'ndan olan Babür Şah tarafından 1526 yılında kurulan ve 17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın başında imparatorluğun gücünün zirvesinde olduğu dönemde, Hindistan'ın büyük bölümüne hâkim olan imparatorluğun nüfusunun o tarihlerde 3,2 milyon kilometre karelik bir bölge üzerinde 110 milyon ila 150 milyon arasında olduğu tahmin edilmektedir.
Görsel: TRAJAN 117 · CC BY-SA 3.0
Metin: Türkçe Vikipedi ve Vikiveri kayıtları (CC BY-SA 4.0), TürkAta Vakfı Türk Dünyası Tarih ve Kültür Haritası aracılığıyla; kısaltılmıştır. Görsel sahipleri ve lisanslar görsellerin altındadır.
Görsel: GalaxMaps · CC BY-SA 4.0
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI · HALKLAR
Türk halkları veya Türkî halklar (Türük; Şatuo: Eski Tibetçe: drugu), Avrasya'da geniş bir coğrafyada dağınık olarak yaşayan ve çeşitli Türk dillerini konuşan etnik Türk gruplarıdır.
Türk halkları veya Türkî halklar (Türük; Şatuo: Eski dönemdeki işçi göçleri sonucunda, Almanya, Hollanda, Fransa, Tibetçe: drugu), Avrasya'da geniş bir coğrafyada dağınık Belçika, Avusturya, İsviçre, İsveç, Danimarka, Norveç, Büyük olarak yaşayan ve çeşitli Türk dillerini konuşan etnik Britanya, ABD, Kanada, Avustralya, Libya, Suudi Arabistan ve
Türk gruplarıdır.
COĞRAFÎ DAĞILIM
Türk halklarının 1995 yılındaki verilere göre toplam nüfusu 200 milyona ulaşmıştır. Sovyetler Birliği'nin dağılması ile Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Yeni Zelanda gibi birçok ülkede Türk toplulukları oluşmuştur.
Avrupa Birliği'nde en çok Türk nüfusu bulunduran ülke Almanya'dır. Aşağıda Türk dillerini anadili olarak konuşan toplulukların başlıca yerleşim alanları ve yaklaşık nüfusları gösterilmiştir.
ETİMOLOJİ
egemen ve resmî dil olarak kabul eden devletlerin sayısı, Türk sözcüğü Çin kaynaklarında MÖ 3. yüzyılda geçmektedir.
Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile birlikte yediye Çin yıllıklarında Ting-ling (dīng líng), T’ieh-lê (tiě lè), T’u-cüeh, çıkmıştır. Bunların dışında Rusya, İran (Doğu Azerbaycan, Batı (chì lè) şeklinde değişik biçimlerle ifade edilmiştir. Türk adının Azerbaycan, Erdebil, Zencan, Hamedan ve Fars eyaletleri ile bilim çevrelerince kabul edilen Avrupa'da ilk kullanımı ise MS Türkmensahra bölgesi), Çin (Sincan Uygur Özerk Bölgesi (Doğu 1. yüzyılda Pomponius Mela ve Plinius adlı Romalı tarihçilerce Türkistan), Kansu), Tacikistan ve Afganistan (Mezar-ı Şerif kaydedilmiştir. Azak bölgesinde yaşayan insanlar Turcae/Tyrcae çevresi), Gürcistan (Ahıska, Ahılkelek, Borçalı (Kvemo Kartli)
adı ile kayda geçmiştir. Türk adı 6. yüzyılda da resmî olarak bölgeleri)'da Türk dilleri konuşan azınlıklar yaşamaktadırlar.
Göktürk Kağanlığı'nda kullanılmıştır. Orhun Abideleri'ndeki Osmanlı Devleti'nin yayılma alanında bulunan Yunanistan edebi dil ve Türk adının yoğun kullanımı da Türk sözcüğünün (Trakya Bölgesi), Bulgaristan (Rodop ve Deliorman bölgeleri), sözlü ve yazılı olarak daha önceden kullanıldığını gösterir. Türk Romanya (Dobruca'nın batısında), Kosova, Kuzey Makedonya, sözcüğü Orhun Yazıtlarında olarak geçer. 10. yüzyıla ait Uygur Suriye, Mısır ve Irak'ta da (Musul, Kerkük, Erbil bölgeleri)
Türkçesi metinlerde Türk, "güç, kuvvet" anlamında Türkler ve Türkçe konuşan topluluklar bulunur. Ayrıca modern kullanılmıştır.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Türk halkları” (sürüm 38215359), CC BY-SA 4.0 — dergi için derlenip kısaltılmıştır. Görsel sahipleri ve lisanslar görsellerin altındadır.
Görsel: The International Dunhuang Project · Kamu malı TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI · DİLLER
Türk dilleri veya Türkî diller, Doğu Avrupa ve Güney Avrupa'dan Orta Asya, Doğu Asya, Kuzey Asya (Sibirya) ve Batı Asya'ya kadar Türk halkları tarafından konuşulan, belgelenmiş 35'ten fazla dilden oluşan bir… Türk dilleri veya Türkî diller, Doğu Avrupa ve Güney karşılıklı anlaşılabilirlik gösterir. Sınıflandırma yöntemleri Avrupa'dan Orta Asya, Doğu Asya, Kuzey Asya (Sibirya)
farklılık gösterse de Türk dilleri genellikle iki ana kola ayrılır:
ve Batı Asya'ya kadar Türk halkları tarafından konuşulan, belgelenmiş 35'ten fazla dilden oluşan bir dil ailesidir. Türk dilleri, Doğu Asya'da Moğolistan'dan Kuzeybatı Çin'e kadar uzanan ve Ön-Türkçe'nin konuşulduğu düşünülen bir bölgede ortaya çıkmış ve ilk bin yıl boyunca Orta Asya'ya ve daha batıya yayılmıştır. Bu diller, bir lehçe sürekliliği olarak tanımlanmaktadır. Türk dilleri dünya çapında yaklaşık 200 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. En yaygın Türk dili, ağırlıklı olarak Anadolu ve Balkanlar'da konuşulan Türkiye Türkçesidir. Anadili Türkçe olanlar, tüm Türk dili konuşurlarının yaklaşık %38'ini oluştururken, Özbekçe en çok konuşulan ikinci Türk dili olarak öne çıkmaktadır. Ünlü uyumu, eklemeli yapı, özne-nesne-yüklem cümle düzeni ve dilde dilbilgisel cinsiyetin bulunmaması gibi özellikler, hemen hemen tüm Türk dilleri için ortak sayılabilecek temel özelliklerdir. Oğuz grubu içinde yer alan Türkçe, Azerbaycanca, Türkmence, Kaşkay Türkçesi, Çaharmahal Türkçesi, Gagavuzca ve Balkan Gagavuzcası ile Oğuz etkisi taşıyan Kırım Tatarcası, orta düzeyde birbirlerini büyük ölçüde anlayabilirler. Diğer Türk dilleri de kendi alt grupları içinde değişen seviyelerde Oğur grubu – günümüzde yalnızca Çuvaşça bu koldan hayatta kalmıştır. Ortak Türkçe grubu – diğer tüm Türk dillerini içerir.
Türk dillerini diğer dil ailelerinden farklı kılan önemli bir özelliği, konuşucularının uzun süre göçebe olarak yaşamışlığı ve buna bağlı olarak bu dillerin sürekli birbirlerinden etkilenmiş olmalarıdır. Türk dilleri çok sayıda aynı anlamda kullanılan ortak sözcüklere sahip olmalarının yanı sıra tümce yapıları da hep aynı kalır. Çağdaş Türk yazı dilleri veya Türk dilinin kolları gibi adlandırıldıklarına da rastlanır. (Bakınız:
"Dil" ve "Lehçe" tartışması) Türk dilleri, Moğol dilleri, Tunguz dilleri, Kore dilleri ve Japon dilleriyle birçok benzerlik gösterir.
Bu benzerlikler, bazı dilbilimcilerin (örneğin Türkolog Talât Tekin) Altay dil ailesi diye bir üst aile önermesine yol açmıştır; ancak bu görüş tarihsel dilbilimcilerin büyük çoğunluğu tarafından reddedilmektedir. Ural dilleriyle olan benzerlikler de, uzun bir süre boyunca bu iki dil ailesinin Ural-Altay hipotezi altında tek bir aile gibi değerlendirilmesine neden olmuştur.
Fakat günümüzde bu iki makro ailenin varlığını kanıtlayacak yeterli kanıt bulunmamaktadır. Diller arasındaki ortak özellikler ise bugün, tarihöncesi dönemde gerçekleşen geniş çaplı dil teması ile açıklanmaktadır.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Türk dilleri” (sürüm 38220733), CC BY-SA 4.0 — dergi için derlenip kısaltılmıştır. Görsel sahipleri ve lisanslar görsellerin altındadır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI · TÜRKİYE
Türkiye, resmî adıyla Türkiye Cumhuriyeti, topraklarının büyük bölümü Batı Asya'da Anadolu'da, diğer bir bölümü ise Güneydoğu Avrupa'nın uzantısı Doğu Trakya'da olan kıtalararası bir ülkedir.
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
Görsel: Diego Delso · CC BY-SA 4.0
Türkiye, resmî adıyla Türkiye Cumhuriyeti, topraklarının Anadolu'daki Moğol istilalarından sonra zayıf duruma düşen büyük bölümü Batı Asya'da Anadolu'da, diğer bir bölümü Anadolu Selçuklu Devleti, Anadolu'da yerini yeni Türk ise Güneydoğu Avrupa'nın uzantısı Doğu Trakya'da olan beyliklerine bıraktı. 13. yüzyılın sonlarından itibaren Batı kıtalararası bir ülkedir. Batıda Bulgaristan ve Yunanistan, Anadolu'daki Türk beyliklerinden biri olarak ön plana çıkan ve doğuda Gürcistan, Ermenistan, İran ve Azerbaycan, güneyde ise bağımsızlık kazanan Osmanlılar, 14. yüzyılda Balkan Irak ve Suriye ile sınır komşusudur. Güneyini Kıbrıs ve Akdeniz, topraklarında gerçekleştirdiği fetihlerle büyük bir güç hâline batısını Ege Denizi, kuzeyini ise Karadeniz çevreler. Marmara geldi ve Anadolu'daki diğer Türk beylikleri üzerinde de Denizi ise İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı ile birlikte hâkimiyet kurdu. Osmanlı Devleti, 1453 yılında II. Mehmed'in Anadolu'yu Trakya'dan, yani Asya'yı Avrupa'dan ayırır. Ankara, İstanbul'u fethederek Bizans İmparatorluğu'na son vermesiyle Türkiye'nin başkenti ve ikinci en kalabalık şehri; İstanbul ise imparatorluk hâline geldi. İmparatorluk, zirvesini 16. yüzyılda, Türkiye'nin en kalabalık şehri, ekonomi ve kültür merkezi, aynı özellikle I. Süleyman döneminde yaşadı. 1683 yılındaki II.
zamanda Avrupa'nın en kalabalık şehridir. Resmî olarak laik bir Viyana Kuşatması sonrasında gelen bozgun ve 15 sene süren devlet olan Türkiye'de nüfusun çoğunluğu Müslümandır.
Kutsal İttifak Savaşları sonucunda Osmanlı İmparatorluğu'nun Türkiye topraklarındaki ilk yerleşimler Yontma Taş Devri'nde Avrupa'ya karşı üstünlüğü sona erdi. 19. yüzyıla gelindiğinde başlar. Doğu Trakya'da hüküm süren Trakların yanı sıra Hititler, imparatorluk, Tanzimat adı verilen ciddi bir modernleşme Frigler, Lidyalılar ve İyonlar gibi çeşitli uygarlıkların ardından, sürecine girdi. 1876 yılında Türk tarihinin ilk yazılı Makedonya Kralı Büyük İskender'in fetihleriyle bölgede anayasasının ilan edilip meclisin açılmasıyla başlayan I.
Helenistik Dönem başladı. Daha sonra, sırasıyla Roma Meşrutiyet devri, 1878 yılına kadar sürse de, 1908 yılında II.
İmparatorluğu ve Anadolu'nun Hristiyanlaştığı Bizans Meşrutiyet ilan edilerek anayasa tekrar yürürlüğe girdi. Ancak dönemleri yaşandı. Selçuklu Türklerinin 1071 yılında Bizans'a yapılan reformlar, imparatorluğun dağılmasını engelleyemedi.
karşı kazandığı Malazgirt Meydan Muharebesi ile Anadolu'daki 1914 yılında başlayan I. Dünya Savaşı'na İttifak Devletleri'nin Bizans üstünlüğü büyük ölçüde kırılarak Anadolu, kısa süre yanında giren imparatorluk, savaş sonucunda yenik düşerek 30 içerisinde Selçuklulara bağlı Türk beyleri tarafından ele Ekim 1918 tarihinde tüm orduların teslim olması şartını kabul geçirildi ve Anadolu toprakları üzerinde İslamlaşma ve etti ve akabinde İtilaf Devletleri'nce işgal edildi.
Türkleşme faaliyetleri başladı. Kısa sürede Anadolu'daki diğer Türk beyliklerinin üzerinde hâkimiyet kuran Konya merkezli Anadolu Selçuklu Sultanlığı, 1243 yılındaki Moğollara karşı kaybedilen Kösedağ Muharebesi'ne kadar Anadolu'yu yönetti.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Türkiye” (sürüm 38108422), CC BY-SA 4.0 — dergi için derlenip kısaltılmıştır. Görsel sahipleri ve lisanslar görsellerin altındadır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
A
Görsel: Petar Milošević · CC BY-SA 4.0
Görsel: Derek Jones, uploaded by Jacobolus 09:16, 17 Jan 2005 (UTC) · CC BY-SA 2.0
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
zerbaycan, resmî adıyla Azerbaycan Cumhuriyeti (Azerice: Azərbaycan Respublikası [ˈɑzæɾbɑjdʒɑn ɾespublikasɯ]), Batı Asya ile Doğu Avrupa'nın kesişim noktası olan Kafkasya'da yer alan bir ülkedir. Güney Kafkasya'nın en büyük yüz ölçümüne sahip ülkesi olan Azerbaycan'ın doğusunda Hazar Denizi, kuzeyinde Rusya, kuzeybatısında Gürcistan, batısında Ermenistan ve güneyinde İran ile komşudur. Kendisine bağlı olan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin ise kuzey ve doğusu Ermenistan ile, güneyi ve batısı İran ile çevrilmiştir, Türkiye ile 17 km'lik sınırı bulunmaktadır. Azerbaycan, zengin kültürel mirasa sahiptir. Müslümanların çoğunlukta olduğu ülkeler arasında opera, tiyatro gibi sahne sanatlarını barındıran ilk ülke olma özelliğini taşır. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti 1918 yılında kurulmuştur, ancak iki yıl sonra 26 Nisan 1920'de Kızıl Ordu sınırı geçerek Azerbaycan'a girmiş, 28 Nisan 1920'de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuş ve ardından Sovyetler Birliği topraklarına katılmıştır. Ülkenin tekrar bağımsızlığını kazanması 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılması ile gerçekleşmiştir. 1991 yılının Eylül ayında, çatışmalı bölge Dağlık Karabağ'daki Ermeni çoğunluk, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nden ayrılmak istemiş ve Sovyetler Birliği'nin dağılma sürecinde başlayan Birinci Dağlık Karabağ Savaşı 1994 yılında sona ermiştir. Dağlık Karabağ ve onu çevreleyen 7 bölge o zamana kadar uluslararası alanda Azerbaycan'a bağlı kabul edilirken savaş sonrasında bölge, AGİT öncülüğünde yapılan görüşmeler sonucunda fiilen bağımsız kabul edildi. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti, dağılışına kadar fiilen savaşın sona ermesinden sonra bağımsız kalmış, fakat diplomatik anlamda hiçbir devlet tarafından tanınmamış ve Azerbaycan'a bağlı bir de jure bölge olarak kabul edilmiştir.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Azerbaycan” (sürüm 37994956), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
K
Görsel: Sergei Ivanovich Borisov · Kamu malı
Görsel: Petar Milošević · CC BY-SA 3.0
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
azakistan, resmi adıyla Kazakistan Cumhuriyeti, topraklarının büyük bölümü Orta Asya'da, küçük bir bölümü ise Doğu Avrupa'da bulunan denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Kuzey ve batıda Rusya, doğuda Çin, güneydoğuda Kırgızistan, güneyde Özbekistan, güneybatıda Türkmenistan ile sınır komşusudur ve Hazar Denizi kıyısına sahiptir. Başkenti Astana, en büyük şehri ve önde gelen kültür-ticaret merkezi ise Almatı'dır. Kazakistan, dünyanın dokuzuncu en geniş ülkesidir ve denize kıyısı olmayan en geniş ülkedir. Tepeli platolar ve ovalar geniş topraklarının yaklaşık yarısını oluştururken, alçak araziler başka bir üçte birini oluşturmaktadır. Ülkenin güney ve doğu sınırları dağlık bölgelerden oluşmaktadır. Kazakistan'ın nüfusu 20 milyondur ve dünyada en düşük nüfus yoğunluklarından birine sahip olup, 6 /kilometrekare (16.000.000 kişi/mil2) den daha azdır. Kazaklar ülkenin çoğunluğu oluştururken, etnik Ruslar önemli bir azınlık oluşturmaktadır. Laik bir ülke olan Kazakistan Müslüman çoğunluklu bir ülkedir ve azınlık Hristiyan topluluğuna sahiptir. Kazakistan, Paleolitik çağdan beri iskân edilmiştir. Antik çağda, Sakalar, Massagetler ve İskitler gibi çeşitli göçebe halk bölgeyi hakimiyeti altına almış, Ahamenişler ise ülkenin güneyine doğru genişlemiştir. Türk göçebe halkları 6. yüzyıldan itibaren bölgeye girmiştir. 13. yüzyılda, bölge Cengiz Han döneminde Moğol İmparatorluğu tarafından fethedilmiştir. İmparatorluğun ardılı Altın Orda'nın 15. yüzyılda dağılmasının ardından, Kazak Hanlığı kabaca, modern Kazakistan'a karşılık gelen bir alan üzerinde kurulmuştur. 18. yüzyıla kadar, Kazak Hanlığı üç jüz (kabile bölümleri) halinde parçalanmış olup, bunlar Rus İmparatorluğu tarafından kademeli olarak fethedilmiştir. 19. yüzyılın ortasına gelindiğinde, tüm Kazakistan Rus yönetimi altına girmiş konumdaydı.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Kazakistan” (sürüm 38309793), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
Ö
Görsel: Jean-Pierre Dalbéra from Paris, France · CC BY 2.0
Görsel: http://veton.picq.fr · CC BY-SA 3.0
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
zbekistan, resmî adıyla Özbekistan Cumhuriyeti (Özbekçe: Özbekiston Respublikasi), Orta Asya'da bir ülkedir. Yedi bağımsız Türk devletinden biridir. Kuzeyde Kazakistan, kuzeydoğuda Kırgızistan, güneydoğuda Tacikistan, güneyde Afganistan ve güneybatıda Türkmenistan ile komşudur. Lihtenştayn ile birlikte sadece denize kıyısı olmayan ülkelere sınırı bulunan iki ülkeden biridir. Seküler ve üniter bir cumhuriyet olan Özbekistan 12 il ve bir özerk cumhuriyete (Karakalpakistan) ayrılmıştır. Başkenti Taşkent'tir. Ülke tarihî önemi ve stratejik konumu nedeniyle zengin bir kültürel mirasa sahiptir. Halkın %85'i Özbekçe konuşur. Rusça, yönetimde ve ülkenin farklı etnik grupları arasında ortak dil olarak kullanılmaktadır. Ayrıca Tacik ve Kazak azınlıklar bulunur. Ülkede İslam en yaygın dindir, bunu %5 ile Rus Ortodoksluğu takip eder. Müslümanların çoğu Hanefilik mezhebindendir. Özbekistan, Türk Devletleri Teşkilatı, BDT, BM, AGİT, ŞİÖ üyesidir. Günümüz Özbekistan toprakları antik dönemde İran dillerinin konuşulduğu Mâverâünnehir ve Turan bölgelerinin parçasıydı. Kaydedilmiş ilk yerleşimciler olan Doğu İran kökenli İskitler; M.Ö. 8-6. yüzyıllarda Harezm, Baktriya ve Soğdya bölgelerinde, M.Ö. 3-M.S. 6. yüzyıllarda ise Fergana ve Margiyana bölgelerinde egemenlik kurdular. Bölge 7. yüzyıldaki, Müslümanların İran'ı fethine kadar Ahameniş İmparatorluğu, Grek-Baktriya Krallığı, Part İmparatorluğu ve Sasani İmparatorluğu'nun parçası oldu. Fethin ardından İslam bölgede yayıldı. Aynı dönemde Semerkant, Hive ve Buhara gibi şehirler İpek Yolu sayesinde zenginleşti. İslam'ın Altın Çağı'nda Buhârî, Tirmizî, Birûni ve İbn-i Sina gibi dönemin önde gelen bilim ve ilim adamları bu şehirlerde yetişti. 13. yüzyılda, bölgeye hâkim olan Harezmşahlar Orta Asya'nın tümü ile birlikte Moğol istilalarına yenik düştü.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Özbekistan” (sürüm 38142992), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
K
Görsel: Wikimedia Commons katkıcısı · CC BY-SA 3.0 Karakol’da Kırgız müzisyenler
Görsel: No machine-readable author provided. SiGarb assumed (based… · Kamu malı
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
ırgızistan (Kırgızca: Кыргызстан, romanize: Qırğızstan, Kırgızca telaffuz: [qɯrʁɯs ˈstɑn] (dinle)), resmî adıyla Kırgız Cumhuriyeti (Kırgızca: Кыргыз Республикасы, romanize: Qırğız Respublikası; Rusça: Кыргызская Республика, romanize: Kyrgyzskaja Respublika), Orta Asya'daki bir ülkedir. Kırgızistan, (Azerbaycan, Kazakistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Özbekistan, Türkiye ve Türkmenistan ile birlikte) günümüzdeki yedi bağımsız Türk devletlerinden biri olup Türk Devletleri Teşkilatı ve TÜRKSOY'un üyesidir. Denize kıyısı olmayan ülkenin komşuları kuzeyde Kazakistan; batıda Özbekistan, güneybatıda Tacikistan ve güneydoğuda Çin'dir. Kırgızistan'ın tarihi, çeşitli kültürleri ve imparatorlukları kapsar. Kırgızistan, oldukça dağlık arazisiyle coğrafi olarak izole olmasına rağmen, diğer ticari yolların yanı sıra İpek Yolu'nun bir parçası olarak birçok büyük medeniyetin kavşağında yer almıştır. Bir dizi kabile ve klanın yaşadığı Kırgızistan, periyodik olarak daha büyük bir hakimiyet altına girdi. Atalarının izini süren göçebe Türkler ilk olarak Kırgız Kağanlığı'nı 13. yüzyılda kurulmuş daha sonra Kırgızistan Moğol İmparatorluğu tarafından fethedilmiştir. Moğollardan bağımsızlığını yeniden kazandıktan sonra Çungar Hanlığı tarafından işgal edilmiştir. Çungarların düşüşünden sonra Kırgızlar ve Kıpçaklar Hokand Hanlığı'nın ayrılmaz bir parçası olmuştur. 1876'da Kırgızistan, Rusya İmparatorluğu'nun bir parçası oldu ve 1936'da Sovyetler Birliği'nin kurucu cumhuriyeti olmak için Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Mihail Gorbaçov'un SSCB'deki demokratik reformlarının ardından 1990 yılında bağımsızlık yanlısı aday Askar Akayev cumhurbaşkanı seçildi. 31 Ağustos 1991'de Kırgızistan, Moskova'dan bağımsızlığını ilan etti ve demokratik bir hükûmet kuruldu.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Kırgızistan” (sürüm 38254277), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
T
Görsel: Roland Lin · CC BY-SA 3.0 igo
Görsel: Hans Birger Nilsen · CC BY 2.0
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
ürkmenistan, Orta Asya'da bulunan bağımsız bir Türk devletidir. Kuzeybatısında Kazakistan, kuzeyinde ve doğusunda Özbekistan, güneydoğusunda Afganistan, güneybatısında İran bulunan; batısında Hazar Denizi olan Ülkenin başkenti, aynı zamanda en gelişmiş şehri olan Aşkabat'tır. Ülkenin 7 milyon nüfusu ile Orta Asya cumhuriyetleri arasında nüfusu en düşük olan devlet Türkmenistan'dır. Ülkenin çoğunluğu ise Karakum Çölü'yle kaplıdır. Türkmenistan yüzyıllardır medeniyetlerin kesişim noktası olarak birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Türkmenistan sınırları içinde yer alan Merv şehri Orta Asya'daki en eski vaha şehirlerinden biridir. Orta Çağ'da Merv, İslam dünyası için de en önemli şehirlerden biri olmakla beraber, İpek Yolu üzerindeki en önemli noktalardandır. 1885 yılında Rus İmparatorluğu tarafından ilhak edilen Türkmenistan, daha sonra Orta Asya'daki Bolşevik karşıtı harekette önemli rol oynamıştır. 1925'te Türkmenistan, Sovyetler Birliği'ne dahil devletlerden biri olarak, Türkmen Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (Türkmen SSC) olmuştur. 1991'de ise Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanmıştır. Yönetim şekli tek baskın parti sistemine dayanan bir cumhuriyet olup, ülkede 2006 yılında 1991'den beri başta olan, Türkmenbaşı olarak bilinen Saparmurat Niyazov'un ölmesinin ardından 2007'de başa geçmiş Kurbankulu Berdimuhammedov cumhurbaşkanlığı görevini yürütmüştür. Türkmenistan, azınlıklara karşı olan muamelesi, basın özgürlüğü, din özgürlüğü gibi başlıca konularla alakalı insan hakları sicili nedeniyle geniş çapta eleştirilmektedir. Ölüm cezası, 2008 Anayasası'ndan resmi olarak kaldırılmıştır. 2007 tahminlerine göre ülkenin etnik yapısı, %85 Türkmen, %5 Özbek, %4 Rus ve %6 diğer milletlerden oluşmaktadır. Ülkede, Türkmence, Özbekçe ve Rusça yaygın olarak konuşulmaktadır.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Türkmenistan” (sürüm 38262429), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
Görsel: Reda Kerbush · CC BY-SA 4.0
Tataristan Cumhuriyeti (Tatarca: Tatarstan Cömhüriyəte, Rusça: Респу́ блика Татарста́ н), Rusya'ya bağlı ve Volga Federal Bölgesi'nin coğrafi sınırları içinde bulunan federal yapıdır. Rusya Federasyonu 2010 yılı nüfus sayımına göre 3.786.488 nüfusu ve 67.836 km2 alanı olan petrol ve maden zengini devlettir. 6. yüzyılda Hazar Türkleri tarafından kurulmuş Hazar İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla batıya ve kuzeye göç eden Kıpçak boyuna dahil bir Türk kavmi olan Bulgarlar Kağan Asparuk komutasında batıya giderek bugünkü Bulgaristan'ın temelini atarak Tuna Nehri havzasında Birinci Bulgar İmparatorluğu'nu, kuzeye giden Bulgarlar ise Volga Bulgarya devletini kurmuşlardır. Bu iki devleti kuran Türklerin ataları bugünkü Tatarlar ve Çuvaşlar sayılmaktadır. Tataristan bölgesi 1922 yılına kadar Bulgaristan olarak anılmaktaydı.
TATARİSTAN ADI
Görsel: Bilinmeyen yazar · Kamu malı
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
Tataristan devletinin adına kaynaklık eden “Tatar” adını, tarihte asıl meşhur eden Altın Orda Devleti olmasına rağmen, bu ad, komşuları (bilhassa Ruslar) tarafından ve eski, batılı yazarlar tarafından, bazen Asya’daki bütün Türkleri adlandırmak üzere kullanılmıştır. İşte bu devletin yıkılması ile ortaya çıkan hanlıklar da (Kazan, Kırım, Kasım, Astrahan, Nogay, Sibir hanlıkları) Avrupalılar ve Ruslar tarafından, genellikle Tatar hanlıkları olarak bilinse de, bu bölgedeki Türkler, bu adı, ancak 19. asır sonunda kullanmaya başlamışlardır. Hakas Türkleri de Tatar anlamında kendilerine "Tadar" demektedirler. Tuva Türkleri arasında soyadı olarak da kullanılan sülale adı Tatar manasında Tadar kullanılmaktadır.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Tataristan” (sürüm 38069135), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
K
Görsel: Ira Goldstein · CC BY-SA 3.0
Görsel: Zeki Murad · CC BY-SA 3.0
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
uzey Kıbrıs, resmî adıyla Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC), Kıbrıs adasının kuzeydoğu kısmını kapsayan de facto bir devlettir. Yalnızca Türkiye tarafından tanınır ve toprakları diğer tüm devletler tarafından Kıbrıs Cumhuriyeti'nin bir parçası olarak kabul edilir. Kuzey Kıbrıs, kuzeydoğuda Karpaz Yarımadası'nın ucundan başlayarak, batıda Güzelyurt Körfezi, Koruçam Burnu ve en batıdaki en uç noktası olan Erenköy eksklavına kadar uzanır. En güneydeki noktası Akıncılar köyüdür. Birleşmiş Milletler kontrolündeki bir tampon bölge, Kuzey Kıbrıs ile adanın geri kalanı arasında uzanır ve adanın en büyük şehri ve her iki tarafın başkenti olan Lefkoşa'yı böler. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ne uluslararası toplum tarafından ekonomi, ulaşım, spor gibi alanlarda ambargolar uygulanmaktadır. Ambargolardan dolayı ekonomik olarak Türkiye'ye bağımlı hâle gelmiştir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Türkiye tarafından ekonomik, siyasi ve askerî olarak desteklenmektedir. Ülke 2000'li yılların başlarından itibaren ekonomik sıkıntılar yaşamaya başlamıştır fakat 2001 yılından itibaren ekonomide hızlı bir büyüme yaşanmıştır.
TARİHÇE
=== Venedikliler dönemi === Kıbrıs'ta Venedik Cumhuriyeti hâkimiyeti, 26 Şubat 1489'da başladı. O dönemde adanın hâkimi olan Lüzinyan kralı, Katerina Kornaro adlı bir Venedik soylusuyla evlendi. Kral ölünce ada Venediklilere kaldı. Adayı yöneten Venedikli, Mağusa'da ikamet etmekteydi. Venedikliler döneminde askeriyeye önem verilmiş, Mağusa'nınki başta olmak üzere kaleler sağlamlaştırılmıştı. Lefkoşa Surları ise 8 milden 3 mile indirilerek yeniden yapılmıştır.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti” (sürüm 37812130), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
Görsel: Aotearoa · CC BY-SA 3.0
Gagavuzya (Gagavuzca: Gagauziya veya Gagauz Yeri; Rumence: Găgăuzia; Rusça: Гагаузия) veya Gagavuz Yeri Özerk Bölgesi (Moldovca/Rumence: Unitatea Teritorială Autonomă Găgăuzia), Moldova'ya bağlı bir özerk devlet. Ülkeye ismini veren Gagavuzlar, Oğuz Türkü kökenlidir ve Gagavuz kelimesinin Gök-oğuzdan türediği düşünülmektedir.
SOSYAL DURUM
Gagavuz Bölgesinde İlkokul, ortaokul ve lise düzeyinde eğitim veren 55 okul bulunmaktadır. Bu okullardan bir kısmı yalnız ilkokul, ortaokul, lise eğitimi verirken bir kısmı bu eğitimlerin tamamını vermektedir.
Görsel: Aslı Gagauz · CC BY-SA 3.0
S TAT Ü
MERKEZ
NÜFUS
Türkiye Cumhuriyeti'nin önemli ayni ve nakdi yardımlarda bulunmuş olduğu Komrat Üniversitesi bulunmaktadır. Komrat'ta TİKA'nın kurduğu yöredeki en önemli kültür merkezi niteliğinde olan, Atatürk Kütüphanesi'nde bilimsel çalışma yapmak isteyenler için ilgili her türlü kaynak bulunmaktadır. Çadır-Lunga şehrinde bulunan Gagavuz anadilinde oyunların sahnelendiği Mihail Çakır Gagavuz Millî Tiyatrosu bulunmaktadır. Gagavuz Bölgesi'nin idari merkezi olan Komrat şehrinde, Çadır-Lunga, Vulkaneşti şehirlerinde ve Komrat'a bağlı olan Beşalma köyünde, Gagavuz tarihi ile ilgili önemli bir kaynak niteliğinde olan Antropolojik bir kaynak niteliğinde olan müzeler bulunmaktadır. Gagavuz bölgesinde okul kütüphanelerinden bağımsız olarak 45 kütüphane bulunmaktadır.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Gagavuzya” (sürüm 37688010), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
K
Görsel: Tiia Monto · CC BY-SA 3.0
S TAT Ü
MERKEZ
ırım (Ukraynaca: Крим, Krym; Rusça: Крым, Krym, Kırım Tatarcası: Къырым, Qırım), Doğu Avrupa'da, Karadeniz'in kuzey kıyısında yer alan ve Karadeniz ile Azak Denizi tarafından çevrelenen Ukrayna’da bulunan bir yarımada. Ukrayna'nın Herson Oblastı'nın güneyinde ve Rusya'nın Kuban bölgesinin batısında bulunmaktadır. Perekop Kıstağı ile Herson Oblastı'na bağlanmaktadır ve Kerç Boğazı ile Kuban'dan ayrılmaktadır. Kırım toprakları tarihi boyunca birçok kez müdahaleye uğramıştır. İlk zamanlar Kırım'da Kimmerler, Antik Yunanistan, İskitler, Gotlar, Hunlar, Bulgarlar, Hazarlar, Bizans Yunanları, Kıpçaklar, Osmanlı Türkleri, Altın Orda Tatarları ve Moğollar hakimiyet kurmuştur. 13. yüzyılda Venedikliler ve Cenevizliler tarafından kısmen kontrol altına alındı; bunu izleyen dönemde sırasıyla 15. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Kırım Hanlığı ve Osmanlı İmparatorluğu, 18. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar Rus İmparatorluğu, II. Dünya Savaşı sırasında Almanya ve daha sonra 20. yüzyılın geri kalanında Sovyetler Birliği içinde Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti ve Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti. Günümüzde Rusya ile birlikte Abhazya, Güney Osetya, Kırgızistan, Kuzey Kore, Küba, Nikaragua, Sudan, Suriye, Zimbabve ve Afganistan tarafından Rusya'nın bir parçası kabul edilmekteyken, kalan ülkeler tarafından Ukrayna'nın parçası olarak kabul etmektedir. Kırım günümüzde Rusya'nın fiili işgali altındadır.
İSMİNİN KÖKENİ
Kırım, adını Altın Orda Devleti'nin Kırım eyaleti başkenti olarak orijinal haliyle Qırım (bugünkü Eski Kırım) şehrinden alır. Qırım, Kırım Tatarcası ile "tepem" anlamına gelir (qırtepe,ım-benim).
Metin: Türkçe Vikipedi, “Kırım” (sürüm 38280366), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
TÜRKİYE VE TÜRK DÜNYASI
S
Görsel: David Stanley from Nanaimo, Canada · CC BY 2.0 Sincan’da milliyetlerin dağılımı (2000)
Görsel: QuartierLatin1968 · CC BY-SA 4.0
S TAT Ü
MERKEZ
incan veya Şincan Uygur Özerk Bölgesi (Çince (basitleştirilmiş): Çince (geleneksel): pinyin: Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū; Uygur Arap yazısı: Uygur Latin yazısı: Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni; Rusça: Синьцзян, Sin'tsyan), Türkiye Türkçesinde yazılmış resmi Çin devlet kaynaklarında Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi veya sadece Xinjiang olarak geçer, Çin'in kuzeybatısında bulunan bir özerk bölge. Güneyde Tibet Özerk Bölgesi, güney doğuda Çinghay ve Gansu eyaletleri, doğuda Moğolistan, kuzeyde Rusya, kuzeybatıda Kazakistan ve batıda Kırgızistan, Tacikistan, Afganistan, Pakistan ve Hindistan kontrolündeki Keşmir bölgesiyle komşudur. 1.664.897,17 km² yüzölçümü ile Çin Halk Cumhuriyeti'nin en geniş idari bölgesidir. Başkenti Urumçi, resmî dilleri Uygurca ve Standart Çincedir. Mançuların kurduğu Çing Hanedanı Qianlong döneminde "Yeni Sınır" anlamına gelen "Shinkyang (Xinjiang)" (Mançu dilinde "Ice Jecen" ᠴᡝᠵᡝᠴᡝᠨ) adı verilmiştir. Ancak bu isim kimi zaman eleştirilmekte, "Doğu Türkistan" ya da "Çin Türkistanı" gibi isimlerin kullanılması savunulmaktadır. Çin Halk Cumhuriyeti hükûmeti ise bu tür isimlerin kullanılmasını ayrılıkçılık veya Pan-Türkizm olarak nitelemektedir. Bu bölgede Uygurlar, Han Çinlileri, Kazaklar, Huiler, Tacikler ve birçok diğer farklı halk yaşamaktadır.
Metin: Türkçe Vikipedi, “Sincan Uygur Özerk Bölgesi” (sürüm 37961201), CC BY-SA 4.0 — kısaltılmıştır.
