Dönem ve kültür
Türk kahramanları
Bu panel kişileri yalnız bir savaş özeti ile bırakmaz. Her madde, kişinin dönemini ve kültürdeki yerini bir arada tutar. Uydurma nutuk yoktur.
Mete Han
Mete, Çin kaynaklarındaki Modu Chanyu ile özdeşleştirilen Hun hükümdarıdır. MÖ 3. yüzyılın sonunda onlu ordu düzeni kurduğu ve bozkırda merkezî bir kağanlık topladığı anlatılır.
Türk tarih yazımı onu devlet geleneğinin başına yerleştirir. Hunların dili ve etnik bileşimi üzerine tartışma sürmektedir. Bu madde, Çin yıllığındaki siyasi figür ile Türk tarih anlatısındaki yeri birbirine yamadan anar.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Bilge Kağan
Bilge Kağan, İkinci Göktürk Kağanlığı’nın hükümdarıdır. Kardeşi Kül Tigin 731’de, kendisi 734’te ölmüştür. Orhun yazıtları, dağılmanın ardından kağanlığın nasıl toparlandığını birinci ağızdan anlatır.
Yazıtlar bir sefer raporu olduğu kadar Türkçe düzyazının ilk büyük anıtıdır. Bilge Kağan’ın kültürdeki yeri, diktirdiği taşladır.
Kaynak notu. Orhun yazıtları; Türk Tarih Kurumu.
Alparslan
Alparslan, 1063-1072 arasında Büyük Selçuklu sultanıdır. 1071 Malazgirt zaferi, Anadolu’nun Türk yerleşimine açılmasının siyasi eşiği sayılır.
Sarayı Farsça yazın ve Nizâmülmülk’ün idare geleneği içindedir. Askerî sonuç, İran-İslam devlet kültürünün Anadolu’ya taşınmasıyla birlikte okunur.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Timur
Timur (1336-1405), merkezini Semerkant yapan bir hükümdardır. Seferleri geniş bir yıkım bırakmıştır. Aynı çağda Semerkant cami, medrese ve bahçelerle bir başkent olmuştur.
Timur’u yalnız komutan olarak okumak, Timurlu çini, hat ve sonraki rasathane geleneğinin zeminini görmez.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; Kültür Portalı.
Fatih
II. Mehmed (1432-1481), 1453’te Konstantinopolis’i almış ve şehri Osmanlı payitahtı olarak yeniden kurmuştur. Ayasofya camiye çevrilmiş, Sahn-ı Semân medreseleri açılmış, Yunanca ve Latince bilen âlimler saraya çağrılmıştır.
Fatih çağı bir kuşatma yılından ibaret değildir. İmparatorluk başkentinin kültür programıdır.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Babür
Hamburg’da yaşayan Bingöllü yapımcı ve yönetmen Halil Babür, bir ay içerisinde ailesinden iki yakınını kaybetmenin acısını yaşadı. Halası Fındık Babür’ün vefatının ardından bu kez amcası Niyazi Babür hayatını kaybetti.
Babür ailesi, Fındık Babür’ün vefatının ardından yaşanan yas sürerken gelen ikinci ölüm haberiyle yeniden sarsıldı. Ailenin sevilen isimlerinden Niyazi Babür’ün vefatı, başta Halil Babür olmak üzere ailesi, yakınları ve sevenlerinde üzüntüye neden oldu.
NİYAZİ BABÜR ÇİMENLİ KÖYÜNDE TOPRAĞA VERİLDİ
Niyazi Babür’ün cenazesi, memleketi Bingöl’ün Sancak beldesine bağlı Çimenli köyünde düzenlenen cenaze töreninin ardından aile mezarlığında toprağa verildi.
Cenaze törenine Bingöl’den yaklaşık 1.000 kişinin katıldığı belirtilirken, Babür ailesinin acısını paylaşmak amacıyla Hamburg’dan ve çevre kentlerden de yüzlerce kişinin aileye destek verdiği aktarıldı.
BİNGÖL VE HAMBURG’DAN TAZİYE DESTEĞİ
Bingöl’de ve Hamburg’da geniş bir çevre tarafından tanınan Babür ailesinin yakınları, akrabaları ve dostları da yaşanan kayıpların ardından aileyi yalnız bırakmadı. Cenaze ve taziye sürecinde çok sayıda kişi aileyle bir araya gelerek başsağlığı dileklerini iletti.
Bir ay içerisinde önce Fındık Babür’ün, ardından Niyazi Babür’ün hayatını kaybetmesi Babür ailesine peş peşe iki büyük acı yaşattı.
Niyazi Babür ve Fındık Babür’e Allah’tan rahmet; başta Halil Babür olmak üzere Babür ailesine, yakınlarına ve sevenlerine sabır ve başsağlığı diliyoruz.
Kaynak notu. Babürname; Türk Dil Kurumu.
İbn Sina
İbn Sina (980-1037), Buhara yakınlarında yetişmiş, eserlerini Arapça yazmış hekim ve filozoftur. el-Kanun fi’t-Tıb, yüzyıllarca tıp öğretiminin temel kitaplarından olmuştur.
Onu Türkçe eser vermiş bir müellif gibi anlatmak doğru değildir. Türk dünyası coğrafyasında yetişmiş bir bilgin olarak anılır.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Farabi
Farabi (yaklaşık 870-950), Sirderya üzerindeki Farab’da doğmuş, felsefe ve musiki eserlerini Arapça yazmıştır. Muallim-i Sânî unvanı, Aristoteles çizgisindeki yerini anlatır. Farab, bugünkü Otrar çevresindedir.
Etnik kökeni üzerine tek cümlelik bir kesinlik kurulamaz. Coğrafya ve eser dili bellidir.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Biruni
Biruni (973-yaklaşık 1050), Harezmli bir bilgindir. Astronomi, jeodezi ve Kitabü’l-Hind ile Hint kültürünü kendi gözlemiyle yazmıştır. Metinleri Arapçadır.
Harezm, Türk ve İran kültürlerinin kesiştiği bir ülkedir. Biruni’yi tek bir modern millete mal etmek, 11. yüzyılın siyasetine uymaz.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Kaşgarlı Mahmud
Kaşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda Divanü Lügati’t-Türk’ü Arapça olarak Bağdat çevresinde hazırlamıştır. Kitap, Türk boylarının söz varlığını, örnek şiirleri ve bir dünya haritasını içerir.
Türkçenin ilk büyük sözlüğü sayılır. Yazarın amacı, Türkçeyi Arapça okura tanıtmaktır.
Kaynak notu. Divanü Lügati’t-Türk; Türk Dil Kurumu.
Yusuf Has Hacib
Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig’i 1069-1070’te Karahanlı Türkçesiyle yazmıştır. Eser, hükümdara devlet ve erdem üzerine bir nasihatnamedir. Balasagun ve Kaşgar çevresinin yazı dilini gösterir.
Türkçe ile yazılmış ilk uzun siyaset kitabıdır. Bir sefer anlatısı değildir.
Kaynak notu. Kutadgu Bilig; Türk Dil Kurumu.
Ali Kuşçu
Ali Kuşçu, 15. yüzyılda Semerkant’ta Uluğ Bey çevresinde yetişmiş matematikçi ve astronomdur. Timurlu rasathanesinin birikimini İstanbul’a taşımış, Fatih döneminde Ayasofya medresesinde ders vermiştir. 1474’te ölmüştür.
Bilim dili Arapça ve Farsçadır. Önemi, iki başkent arasında kurduğu hattır.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Uluğ Bey
Uluğ Bey (1394-1449), Timur’un torunudur ve Semerkant’ta hükümdar-bilgin olarak anılır. Gözlemevi ve yıldız cetvelleri, çağı için yüksek bir gözlem düzenidir. 1449’da oğlunun darbesiyle öldürülmüştür.
Adı bir savaş unvanından çok bir rasathane ile kalmıştır.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Tomris
Tomris, Herodotos’un anlattığı Massaget kraliçesidir. MÖ 6. yüzyılda Pers kralı Kyros ile savaşı, klasik yazarın metninden bilinir. Massagetler Herodotos’ta bozkır halkı olarak geçer.
Türk tarih anlatısı onu bozkır hükümdarları arasına almıştır. Bu madde, Herodotos’un metnini modern bir soy kütüğüne çevirmez.
Kaynak notu. Herodotos, Tarih; Türk Tarih Kurumu.
Nene Hatun
Nene Hatun (1857-1955), 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşında Erzurum Aziziye tabyası çevresindeki sivil direnişte yer almış bir halktır. Askerî rütbesi yoktur.
Erzurum savunmasının sivil yüzü olarak anılır. Adına bağlanan uzun nutuklar belgelenmiş bir metne dayanmaz. Bu sayfa nutuk uydurmaz.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Halide Edib
Halide Edib Adıvar (1884-1964), romancı ve siyasî yazardır. 1919 Sultanahmet mitinginde konuşmuş, Millî Mücadele yıllarını Ateşten Gömlek gibi romanlara taşımıştır. Sonraki yıllarda tek parti yönetimini de eleştirmiştir.
Edebiyatı, savaş yıllarının kadın tanıklığı olarak okunur. Bir cephe cetveli değildir.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Gördesli Makbule
Gördesli Makbule, Gördes yöresinden bir halktır. Millî Mücadele’de Batı Anadolu’daki yerel direnişte yer almış, 1922 Mart’ında Akhisar çevresindeki çatışmada ölmüştür.
Yaşamının ayrıntıları halk anlatısı ile resmî anmanın iç içe geçtiği bir alandadır. Bu sayfa, doğrulanamayan bir çatışma günlüğü yazmaz.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Şerife Bacı
Şerife Bacı, Kastamonu-İnebolu hattından bir kadındır. Millî Mücadele’de cepheye cephane taşırken 1921 kışında donarak öldüğü kamu kayıtlarında yer alır. İnebolu Kaymakamlığı bu anlatıyı tutar.
Ayrıntılı bir cephe raporu bu panelde yoktur. Anlatı, lojistiğin sivil omzuna bindiğini gösterir.
Kaynak notu. İnebolu Kaymakamlığı kamu kaydı; Türk Tarih Kurumu.
Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938), Osmanlı’nın son savaşlarından Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan siyasetin merkezindedir. Türkiye Cumhuriyeti 1923’te ilan edilmiş, 1928’de harf değişikliği yapılmıştır.
1931’de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, 1932’de Türk Dili Tetkik Cemiyeti kurulmuştur. Bunlar bugünkü Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’dur. Askerî biyografi, bu kurumlar olmadan eksik kalır.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; Türk Dil Kurumu.
İsmail Gaspıralı
İsmail Gaspıralı (1851-1914), Kırımlı bir yayıncı ve eğitimcidir. Bahçesaray’da Tercüman gazetesini çıkarmış, usul-i cedid mekteplerini savunmuştur.
Dilde, fikirde, işte birlik sözü onun programının kısa adıdır. Çarlık Rusyası’ndaki Türk dilli halklara ortak bir yazı dili önermiştir.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; TÜRKSOY.
Mehmet Emin Resulzade
Mehmet Emin Resulzade (1884-1955), 1918’de kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kurucu siyasetçilerindendir. Kısa ömürlü cumhuriyet, Türk dünyasında cumhuriyet fikrinin erken örneklerindendir.
Resulzade ömrünün önemli kısmını sürgünde geçirmiştir. Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez sözü onun adıyla anılır.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; TÜRKSOY.
Ahmet Cevat
Bu ad birden fazla kamu kişisine aittir. Azerbaycan’da millî marşın güftesiyle anılan şair Ahmed Cavad ile Türkiye’de dil çalışmalarıyla tanınan Ahmet Cevat Emre birbirinden ayrıdır.
Hangi kişinin kastedildiği tek kaynaktan bağlanmadan biyografi kurulmaz. Bu madde kısa ve ihtiyatlıdır.
Kaynak notu. Türk Dil Kurumu. Uydurma yaşam öyküsü yazılmamıştır.
Alihan Bökeyhan
Alihan Bökeyhan (1866-1937), Kazak siyasetçi ve yazardır. 1917’de kurulan Alaş Orda’nın önderleri arasında yer alır. Sovyet döneminde baskıya uğramış, 1937’de ölmüştür.
Ayrıntılı bir dava dosyası bu panelde yoktur. Madde, dönemi ve kültürdeki yerini kısa tutar.
Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.
Bu sayfada indirilebilir belge yoktur. Sözlüğe dön