Türk mitolojisi

Baiterek / Dünya Ağacı

Dünya ağacı, gök, yeryüzü ve yer altını aynı eksende düşünen bir kozmoloji motifidir. Kazak anlatısında bu ağaç Bayterek (Baiterek) adıyla anılır; tepesinde bir kuş, köklerinde yer altı tasavvuru bulunur.

Astana’daki Bayterek kulesi motifi modern bir simgeye çevirmiştir. Kule, eski bir metnin kendisi değildir.

Kaynak notu. Kültür Portalı; TÜRKSOY.

Dokuz Kat Gök

Eski Türk anlatılarında gök tek düzlem değil, kat kat düşünülür. Dokuz sayısı bu katları anlatan kalıp ifadedir. Göğün yüksek katı Tengri ile ilişkilendirilir.

Bu tablo, bütün boylarda aynı şema halinde yazılmış bir ilmihal değildir. Sözlü kozmolojinin ortak bir sayısıdır.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu; Türk Tarih Kurumu.

Ak Ana

Ak Ana, Altay yaratılış anlatılarında suyun yüzünden beliren ak ışıklı bir kadın olarak geçer. Kayra Han’a yaratmayı söylediği rivayet, 19. yüzyılda derlenen Altay metinlerine dayanır.

Bu figürü bütün Türklerin ortak ana tanrıçası gibi göstermek, derlemenin sınırını aşar.

Kaynak notu. Kültür Portalı.

Kayra Han

Kayra Han, Altay yaratılış metinlerinde yüksek yaratıcı olarak anlatılır. Göğü, yeri ve insanı var eden güç olarak konumlanır. Erlik ile ilişkisi anlatıdan anlatıya değişir.

Bu ad, Orhun yazıtlarındaki Tengri kaydı ile birebir aynı madde değildir.

Kaynak notu. Kültür Portalı.

Tengri

Tengri hem gök hem de göğün kutsallığıdır. Orhun yazıtlarında kağanlık, Tengri’nin vergisi olarak anılır. Sözcük bugün Tanrı adıyla Türkçenin içinde yaşar.

Tengri inancı, sonradan yazılmış destan kişileriyle karıştırılmadan, yazıtlardaki kullanım üzerinden okunmalıdır.

Kaynak notu. Orhun yazıtları; Türk Dil Kurumu.

Umay

Umay, doğum, çocuk ve koruyuculukla anılan dişil bir ruhtur. Kül Tigin yazıtında kağanın annesi Umay’a benzetilir. Bu, adın 8. yüzyıl Türkçesinde yaşadığını gösterir.

Ayrıntılı Umay hikâyeleri daha çok sonraki Sibirya derlemelerindedir. Yazıt, uzun bir efsane metni bırakmaz.

Kaynak notu. Kül Tigin yazıtı; Türk Tarih Kurumu.

Erlik

Erlik, Altay ve Güney Sibirya anlatılarında yer altının hanı olarak geçer. Yaratılış hikâyelerinde Kayra Han’ın karşısında veya emrinde konumlanır; hastalık ve ölümle ilişkilendirilir.

Orhun yazıtlarında Erlik adlı bir tanrı maddesi yoktur. Erlik, derlenmiş Altay sözlü geleneğinin figürüdür.

Kaynak notu. Kültür Portalı.

Yer-Su

Yer-Su, yazıtlarda yer-sub, kutlu yer ve su varlıklarıdır. Orhun yazıtları, Türk budununun yer-sub’unun sahipsiz kalmamasını diler.

Dağ, ırmak ve yurt bu inançta sıradan coğrafya değildir. Yer-Su, tek bir insan biçimli tanrıdan çok, yurdun kutsallığını anlatan çoğul bir addır.

Kaynak notu. Orhun yazıtları; Türk Tarih Kurumu.

Ergenekon

Ergenekon, Türklerin dar bir yerde kapalı kaldıktan sonra dağı eriterek çıktığı anlatıdır. Metin Orhun yazıtlarında değil, daha geç tarih yazıcılığında, Reşîdüddin çizgisindeki Oğuznamelerde yer alır.

Demircilik ve kurtuluş motifi modern dönemde millî bir simgeye dönüşmüştür. Anlatıyı belirli bir yıl ve orduyla kronolojiye bağlamak, metnin türüne uymaz.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu; Kültür Portalı.

Türeyiş

Uygurlara bağlanan türeyiş anlatısı, ağaçtan veya ışıktan türeme motifini taşır. Yazıya geçişi Çin yıllıkları ve sonraki İran tarihçiliği üzerinden olur.

Bu kol, Göktürklerin kurt atası menkıbesinden ayrıdır. İki motifi tek destanmış gibi birleştirmek doğru değildir.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Göç

Göç destanı, Uygur yurdundaki kutlu bir kayanın yerinden edilmesiyle bereketin çekildiğini ve halkın göç ettiğini anlatır. En bilinen yazılı aktarım Cüveynî’dedir.

Bu, bir nüfus sayımı değil, kutun yurtta kaldığına dair bir anlatıdır.

Kaynak notu. Kültür Portalı.

Oğuz Kağan

Oğuz Kağan destanı, ortak ata sayılan hükümdarın doğumunu, seferlerini ve boylara ad vermesini anlatır. Uygur harfli nüsha ile İslamî dönem Oğuznameleri aynı çekirdeği farklı dil ve inanç katmanıyla taşır.

Oğuz burada takvimlenmiş bir kağandan çok, boy düzenini açıklayan destan kişisidir.

Kaynak notu. Kültür Portalı; Türk Dil Kurumu.

Manas

Manas, Kırgız sözlü destanının baş kişisidir. Anlatı oğlu Semetey ve torunu Seytek kuşağıyla sürer. Manasçı denilen anlatıcılar destanı ezberden söyler.

Metin tek bir yazarın kitabı değildir. Varyantları vardır.

Kaynak notu. TÜRKSOY; Kültür Portalı.

Alp Er Tunga

Alp Er Tunga, Turan kahramanı olarak İran destanındaki Efrâsiyâb ile ilişkilendirilir. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügati’t-Türk’te onun ölümüne yakılan bir sagu kaydeder. Yusuf Has Hacib de Kutadgu Bilig’de bu adı anar.

Elimizdeki parça, uzun bir destanın tamamı değil, 11. yüzyılda hâlâ bilinen bir ağıttır.

Kaynak notu. Divanü Lügati’t-Türk; Kutadgu Bilig.

Börteçine

Börteçine, Göktürklerin kurt atası anlatısındaki dişi kurttur. Çin hanedan tarihlerindeki Aşina menkıbesi, kırılan bir boydan sağ kalan çocuğun dişi kurtla mağaraya sığınmasını ve Türklerin bu soydan türediğini yazar.

Bozkurt simgesi bu menkıbeye dayanır. Ayrıntı, Çin kaynaklarının özetidir. Orhun yazıtları bu menkıbeyi yeniden anlatmaz.

Kaynak notu. Türk Tarih Kurumu.

Gökgeyik

Gök geyik, gökle ilişkilendirilen kutlu hayvan motifidir. Kaya resimlerinde, halk anlatılarında ve bazı çağırma metinlerinde geyik yol gösterici veya kurbanlık hayvan olarak belirir.

Tek bir gökgeyik destanı yoktur. Motif, kurttan ayrıdır ve orman ile av kültürüyle de bağlantılıdır.

Kaynak notu. Kültür Portalı.

Çift başlı kartal

Çift başlı kartal, Anadolu Selçuklu sanatında sık görülen bir hâkimiyet işaretidir. Konya ve Divriği çevresindeki taş işçiliğinde iki yöne bakan kartal, doğu ve batı üzerindeki iddia ile yorumlanır.

Bu işaret Göktürk yazıtlarının damgası değildir. Selçuklu çağının görsel diline aittir.

Kaynak notu. Kültür Portalı; Türk Tarih Kurumu.

Tamga

Tamga, boyun veya hükümdarın damgasıdır. Hayvana basılır, taşa işlenir, sikke ve bayrakta kullanılır. Oğuz boylarının tamgaları geç dönem Oğuzname geleneğinde listelenir.

Damga bir yazı alfabesi değildir. Aidiyet işaretidir.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu; Kültür Portalı.

Kısa sözlük

Tengri: gök ve göğün kutsiyeti. Yazıtlarda kağanlığın göksel karşılığıdır.

Umay: doğum ve çocuk koruyucusu. Kül Tigin yazıtında anılır.

Erlik: Altay anlatılarında yer altı hanı. Yazıt çağının tanrı listesinde yer almaz.

Tamga: boy damgası. Harf değildir; aidiyet işaretidir.

Kaynak notu. Türk Dil Kurumu; Orhun yazıtları.