Orhun yazıtları

Orhun yazıtları, İkinci Göktürk Kağanlığı döneminde dikilmiş devlet yazıtlarıdır. Bugünkü Moğolistan'da, Orhun ırmağı çevresindedir. En çok anılan üçü Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarıdır. Kül Tigin yazıtı 732, Bilge Kağan yazıtı 735 tarihlidir. Tonyukuk yazıtı aynı dönemin biraz daha erken bir anıtı olarak kabul edilir ve aynı vadinin biraz uzağındadır.

Yazılar eski Türk runik yazısıyladır. Kül Tigin ve Bilge Kağan metinlerini yazan kişi, yazıtlarda Yolluğ Tigin adıyla anılır. Metin, kağanın ağzından halka seslenir. Birlik, töre ve Çin sarayına bağlanmanın sonucu başlıca konulardır. Bu, bir destan kitabı değil, taş üzerine konmuş bir öğüt ve devlet metnidir. Tam metin burada çoğaltılmaz.

Yazı, 19. yüzyılın sonunda çözüldü. Danimarkalı dilci Vilhelm Thomsen, 1893'te alfabeyi okudu. Ondan önce taşlar biliniyor, harfler okunmuyordu. Çözüm, eski Türkçenin en eski uzun metinlerini tarihçinin eline verdi.

Orhun yazıtları bugünkü Türk cumhuriyetlerinin ortak referansıdır, çünkü dil Türk dillerinin eski bir katmanıdır. Her cumhuriyetin bugünkü konuşması bu taşın birebir devamı değildir. Kıpçak, Karluk ve Oğuz kolları sonradan ayrılmıştır. Taş, o ayrılmadan önceki bir devlet dilini gösterir.