15 Temmuz 2016 Darbe Girişimi

Darbe Girişiminin Seyri

15 Temmuz 2016 akşamı, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin resmî internet sitesi ve TRT'de yayınlanan bildiride, ordunun yönetime el koyduğu ve sıkıyönetim ile sokağa çıkma yasağı ilan edildiği duyuruldu. İstanbul'daki Boğaziçi ve Fatih Sultan Mehmet köprüleri, rütbeli askerler ve Hava Harp Okulu öğrencileri tarafından kapatıldı.

TBMM Başkanı İsmail Kahraman ve yaklaşık elli milletvekilinin Meclis'te bulunduğu sırada, F-16 savaş uçakları Ankara'daki parlamento binasını dört kez bombaladı. Cumhurbaşkanlığı Sarayı'na yönelik bombalama girişimi ise başarısız oldu. Muğla'nın Marmaris ilçesinde bir otelde bulunan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'a suikast girişiminde bulunuldu.

Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hulusi Akar, kuvvet komutanları ve bazı üst düzey askerî yetkililer, darbeci askerler tarafından rehin alındı. Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Bülent Bostanoğlu ise sık sık yer değiştirmesi nedeniyle darbeciler tarafından bulunamadı.

Halkın Direnişi ve Bastırılma

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, CNN Türk'te Hande Fırat ile FaceTime üzerinden yaptığı görüşmede, darbecilere imkân tanınmayacağını belirterek halkı meydanlara ve havalimanlarına çıkmaya davet etti. Bu çağrının ardından Türkiye'nin birçok ilinde darbe karşıtı protestolar düzenlendi.

16 Temmuz sabahı, Türk Silahlı Kuvvetleri ve Emniyet Genel Müdürlüğü personelinin operasyonları sonucunda darbe girişimi bastırıldı; askerler silahlarıyla birlikte teslim oldu. Olaylar sonucunda 34'ü darbe yanlısı asker olmak üzere 300'e yakın kişi hayatını kaybetti, 2.789 kişi yaralandı. Farklı rütbelerden 8.036 asker gözaltına alındı; yargı ve sivil siyaset mensupları dâhil toplam gözaltı sayısı 22 Temmuz itibarıyla 10 bini buldu.

Hukuki Süreç ve Olağanüstü Hâl

Darbe girişiminin ardından İstanbul Bakırköy ve Anadolu Cumhuriyet Başsavcılıkları, Türk Ceza Kanunu kapsamında anayasal düzene karşı suçlar, hükümeti ortadan kaldırmaya teşebbüs, anayasal düzeni değiştirmeye teşebbüs, halkı silahlı isyana tahrik ve cumhurbaşkanına suikast suçlarından soruşturma başlattı.

21 Temmuz'da Millî Güvenlik Kurulu toplantısının ardından TBMM, Anayasa'nın 120. maddesi gereğince üç ay süreyle olağanüstü hâl ilan etti. Bu süre, darbe girişimini izleyen iki yıl boyunca uzatıldı. Nisan 2018 itibarıyla 160 bin kişi gözaltına alındı, FETÖ/PDY üyesi suçlamasıyla 50 bin kişi tutuklandı ve 152 bin kamu personeli görevden ihraç edildi. Dört yıllık süreçte 289 dava açıldı; karara bağlanan 275 davada 4 bin 130 sanık hüküm giydi.

Arka Plan ve İddialar

Darbe girişiminin, AK Parti ile Fethullahçı yapılanma arasındaki çatışmanın bir parçası olarak, Ağustos 2016'daki Yüksek Askerî Şûra toplantısında ordudaki mensuplarının tasfiye edileceği öngörüsüyle planlandığı öne sürüldü. Daha önce Ergenekon ve Balyoz davaları kapsamında görevden alınan askerlerin yerine getirilen bazı isimlerin, darbe girişiminde rol aldığı iddia edildi.

Gazeteci Ahmet Şık'ın istihbarat kaynaklarına dayandırdığı bilgilere göre, TSK'daki Fethullahçı kadrolara yönelik operasyonların 16 Temmuz sabahı başlaması planlanmıştı. Ancak 15 Temmuz gecesi darbe girişimi yaşandı. MİT'in gündüz saatlerinde olağan dışı bir hareketlilik tespit ettiği ancak bunun ne olduğunun anlaşılamadığı belirtildi.

Darbenin nedenlerine ilişkin farklı iddialar ortaya atıldı. İranlı yetkililer, Türkiye'nin Suriye politikasındaki değişikliklerin ve bazı bölgesel aktörlerin rolünün olabileceğini öne sürdü. Rusya'nın darbeyi önceden öğrenip Türkiye'yi uyardığı yönünde iddialar da basına yansıdı. Ayrıca, Fethullahçı yapılanmanın devlet kurumlarında örgütlenerek iktidarı ele geçirme amacı taşıdığı savunuldu.

Diplomatik ve Toplumsal Etkiler

Darbe girişimi sonrasında, Fethullah Gülen'in iade edilmemesi nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri ve bazı Avrupa Birliği üyesi ülkelerle diplomatik krizler yaşandı. Ayrıca, darbe girişimine finansal destek verdiği iddiasıyla Birleşik Arap Emirlikleri ile ilişkiler gerginleşti.

Teşebbüsün ardından Boğaziçi Köprüsü, Büyük İstanbul Otogarı ve Ilgaz Dağı Tüneli gibi birçok yapının adı, 15 Temmuz tarihine ithafen değiştirildi. 15 Temmuz, darbe girişiminde hayatını kaybedenleri anmak amacıyla 2017'de 'Demokrasi ve Millî Birlik Günü' adıyla resmî tatil ilan edildi.